دین، پیوند ناگستستنی خود را در همه اعصار با معماری بناها حفظ کرده و نمود آن در ابنیه مذهبی قابل رویت است. معابد زرتشتی نیز از این قاعده مستثنی نیستند و براساس تقدسات آئین موردنظر، عناصر کالبدی فضاهای آن شکل گرفته است. آتش از اهمیت و جایگاه خاصی برخوردار است و جزیی از عناصر چهارگانه عبادی زرتشتیان نظیر باد، خاک و آب است. معماری آتشکده های دوره ساسانی بنایی چهارضلعی همراه با گنبد بوده که به چهارطاقی نیز معروف هستند. معماری معابد زرتشتیان چه ویژگی هایی را در کالبد خود به نمایش می گذارند، مجهول اصلی پژوهش و دست یابی به آن، هدف آرمانی تحقیق پیش رو است. در تحقیق حاضر که به روش کیفی و رویکرد تفسیری–تاریخی انجام گرفته، چهار نمونه از آثار شاخص معابد زرتشتیان را مورد تجزیه و تحلیل قرار می دهد. گردآوری اطلاعات از طریق مطالعات کتابخانه ای و اسناد تاریخی می باشد. معابد زرتشتیان به عنوان یکی از مقدس ترین آثار معماری کشور همواره حائز اهمیت است؛ از این رو تجزیه و تحلیل کالبدی آن ها حائز اهمیت است. چگونگی شکل گیری چهارطاقی ها براساس باورهای دینی و پاسخ به نیاز های انسان عصر ساسانی، باعث ایجاد فضاهایی در مجاورت معابدی که کاربری عبادی داشتند، گردید و فضاهای خدماتی نظیر درمانگاه و آموزشگاه ساخته شد و نحوه جانمایی عرصه های فضایی را مشخص کرد. بررسی تاثیرات تقدسات دین زرتشت در محل قرارگیری آتشکده ها، فضاها و عناصرکالبدی مورد مطالعه قرار گرفت. نتایج تحقیق نشان می دهد که پیدایش آتشکده ها در ارتفاعات و در دل کوه ها و دشت ها بوده و سیر تکاملی آن در دوره ساسانیان به فرم چهارطاقی منتهی شده است و همچنین مصالح بوم آورد مانند ملات گچ، لاشه سنگ و نظیر آن ها مورد استفاده قرار گرفته است.

دین، پیوند ناگستستنی خود را در همه اعصار با معماری بناها حفظ کرده و نمود آن در ابنیه مذهبی قابل رویت است. معابد زرتشتی نیز از این قاعده مستثنی نیستند و براساس تقدسات آئین موردنظر، عناصر کالبدی فضاهای آن شکل گرفته است. آتش از اهمیت و جایگاه خاصی برخوردار است و جزیی از عناصر چهارگانه عبادی زرتشتیان نظیر باد، خاک و آب است. معماری آتشکده های دوره ساسانی بنایی چهارضلعی همراه با گنبد بوده که به چهارطاقی نیز معروف هستند. معماری معابد زرتشتیان چه ویژگی هایی را در کالبد خود به نمایش می گذارند، مجهول اصلی پژوهش و دست یابی به آن، هدف آرمانی تحقیق پیش رو است. در تحقیق حاضر که به روش کیفی و رویکرد تفسیری–تاریخی انجام گرفته، چهار نمونه از آثار شاخص معابد زرتشتیان را مورد تجزیه و تحلیل قرار می دهد. گردآوری اطلاعات از طریق مطالعات کتابخانه ای و اسناد تاریخی می باشد. معابد زرتشتیان به عنوان یکی از مقدس ترین آثار معماری کشور همواره حائز اهمیت است؛ از این رو تجزیه و تحلیل کالبدی آن ها حائز اهمیت است. چگونگی شکل گیری چهارطاقی ها براساس باورهای دینی و پاسخ به نیاز های انسان عصر ساسانی، باعث ایجاد فضاهایی در مجاورت معابدی که کاربری عبادی داشتند، گردید و فضاهای خدماتی نظیر درمانگاه و آموزشگاه ساخته شد و نحوه جانمایی عرصه های فضایی را مشخص کرد. بررسی تاثیرات تقدسات دین زرتشت در محل قرارگیری آتشکده ها، فضاها و عناصرکالبدی مورد مطالعه قرار گرفت. نتایج تحقیق نشان می دهد که پیدایش آتشکده ها در ارتفاعات و در دل کوه ها و دشت ها بوده و سیر تکاملی آن در دوره ساسانیان به فرم چهارطاقی منتهی شده است و همچنین مصالح بوم آورد مانند ملات گچ، لاشه سنگ و نظیر آن ها مورد استفاده قرار گرفته است

در طول تاریخ بشر، اندیشه و باورهای خداپرستانه به عنوان بخشی از فرهنگ وجود داشته است و موجب ظهور جلوه های مختلفی از باورهای دینی گردیده است. در این میان، معماری به عنوان بستری برای این فرهنگ ها، باعث خلق بناهای مذهبی ویژه ای شده است. یکی از بناهای مذهبی که ساختار کالبدی آن متاثر از دین بوده، پرستشگاه است. در این بین معابد صابئین از نمونه هایی بسیار عجیبی است که از ابنیه اولیه آنها آثاری برجای نمانده ولی درمتون تاریخی از آنها به عنوان ساختمان های اسرارآمیز نام برده شده که تاکنون درتحقیقی به صورت مجزا مورد بررسی قرار نگرفته است. بنابراین هدف از این تحقیق کیفی، تبیین گونه-شناسی و ریشه های تنوع در ساختار کالبدی هیاکل این آیین است. این پژوهش در نظر دارد از بررسی شواهد و متون تاریخی به بررسی مبانی اعتقادی آیین صابئین حرانی متاثر در معماری معابد بپردازد و ساختار هیاکل و ارتباط ساختار با معنای پنهان معماری را تبیین نماید. نتایج نشان می دهد که در معماری دینی برای بیان باورهای ادیان از عناصر فضایی مختلف استفاده می شود و عنصری چون نماد و نشانه در قالب اثری هنری به عنوان پلی برای انتقال و القای مفاهیم اعتقادی به کار گرفته می شود.

مراکز عبادی عمیق ترین جلوه گاه اندیشه ها و اعتقادات فرهنگها و مذاهب در طول تاریخ بشری بوده و ماندگارترین دستاورد تاریخ هنر و تمدن جهانی می باشد. در این مقاله، از دیدگاه فرهنگ اسلامی و مبانی آن و با روش تحقیق در علوم انسانی و هنر، سرچشمه ارزشها و نحوه تجلی آنها در کالبدهای معمارانه و در رابطه با تاثیر آن بر سیر متعالی و مقدر انسان مورد توجه قرار گرفته است. مفهوم عبادت اصیل که فرازمانی و فرامکانی است و دو نماد عبادتگاه اصیل و غیر اصیل از دیدگاه اسلامی در مجموعه بیت اله الحرام (خانه کعبه و جمرات سه گانه) مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و سپس دو تجربه تاریخی الهام گرفته از آنها یعنی احداث مسجدالنبی در مدینه و تبدیل آتشکده های زرتشتی به مساجد اسلامی با تغییرات ماهوی آنها مورد بررسی و ارزیابی قرار می گیرد. در انتها تعدادی از مدلهای معابد یونانی و رومی از بعد هندسی - فضایی و تاثیر آن بر سیر متعالی انسان با توجه به مبانی و معیارهای به دست آمده از دیدگاه اسلامی مورد مقایسه و ارزیابی اجمالی قرار گرفته و نهایتا از آنجا که اسلام همه زمین را عبادتگاه و همه اعمال انسان مکتبی را به اعتبار نیتش قابلیت عبادت می دهد و هدف از خلقت انسان را عبادت می داند، بنابراین توصیه هایی کلی برای حل مهمترین مشکلات معماری و شهرسازی معاصر (بعد تاثیرات فضا و هندسه معماری بر انسان) پیشنهاد می شود.

ادیان در جهان سنتی به عنوان عنصر غالب در تعیین خط فکری و آداب و منش های جوامع مطرح بوده و در شکل گیری و نحوه گسترش هنرها تاثیری ژرف داشته به طوری که در جهان سنتی، دین با فلسفه زندگی و هنرها همزاد و همراه است.طبیعت عنصری حائز اهمیت در ادیان و واجد جایگاهی متفاوت در ایدئولوژی ها بوده است، به طوری که در جهان بینی جوامع سنتی علیرغم تشابهاتی که در آنها دیده می شود، جایگاه طبیعت از عنصری که خود خداوند یا جزئی از خداوند به شمار می رفته تا عنصری شر و جایگاه زندگی شیطان متغیر بوده است. با این همه وجود عناصر مشترک طبیعت در شکل دهی به معماری به عنوان شاخه ای از هنرها که بیشترین قرابت با محیط و طبیعت را دارد، می تواند متاثر از ایدئولوژی هایی باشد که در ادیان با عنوان «حکمت خالده» مطرح است. در این راستا پژوهش درصدد پاسخگویی به سوالات زیر است :آیا بینش های دینی متفاوت در مورد طبیعت باعث تفاوت هایی تاثیرگذار در معماری ادیان شده است؟ چه مباحث و عناصر مشترکی در ارتباط با طبیعت در معماری معابد ادیان مختلف وجود دارد؟آیا حکمت خالده یا جاویدان خرد در حوزه آثار هنری مرتبط با ادیان، به ویژه معماری قابل گسترش است؟روش پژوهش، تحلیلی و تفسیری- تاریخی است. ابزار و روش های گردآوری اطلاعات اسنادی، کتابخانه ای، تهیه فیش، نقشه ها و نمونه های آثار معماری هستند. روش تجزیه اطلاعات نیز استدلال قیاسی و استدلال استقرایی (استنتاجی) است.

نقد اقلیمی، یکی از رویکردهای نقد ادبی است که به بررسی اقلیم خاص یک منطقه و تاثیرگذاری آن بر مولفه های فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، جغرافیایی و. . . می پردازد. احمد محمود، جزو آن دسته از نویسندگانی است که توجه ویژه ای به اقلیم جنوب داشته است و مولفه های نقد اقلیمی را می توان، در آثار او از جمله «درخت انجیر معابد» جست وجو کرد. روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی و مسیله اصلی تحقیق، آن است که احمد محمود، با استفاده از کدام ویژگی های شاخص، به بازتاب اقلیم جنوب در رمان «درخت انجیر معابد» پرداخته است؟ احمد محمود، با استفاده از عناصر زبانی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی به بازتاب اقلیم جنوب در این رمان پرداخته و بدین ترتیب، به حوزه اقلیمی نویسی جنوب، هویتی مستقل بخشیده است. هدف از این پژوهش، آن است که نحوه تاثیرگذاری اقلیم جنوب را بر زبان، فرهنگ، باورهای عامه، آداب و رسوم، مسایل سیاسی شهر اهواز و. . . مورد بررسی قرار دهیم. اهمیت و ضرورت تحقیق حاضر از آن روست که به وسیله نقد اقلیمی، می توان به خوانش جدیدی از متن و نیز، به تشخص سبکی احمد محمود از سایر نویسندگان دست یافت. نتایج تحقیق، بیانگر آن است که مختصات جغرافیایی و ناحیه ای بر شکل گیری نوع پوشش، معماری، شغل ها و تحولات سیاسی اثر گذار بوده است. عناصر اقلیمی و طبیعت، سبب ساز شکل گیری بسیاری از باورهای عامه از جمله دخیل بستن به درخت، شمع افروختن، قربانی کردن برای درخت و. . . شده است. نویسنده رمان، با استفاده از صورخیال اقلیمی، به بازتاب هوای گرم و شرجی و بارش کم باران در خوزستان پرداخته، و نیز عناصر طبیعت و اقلیم جنوب، زمینه ساز کشمکش میان دو جامعه سنتی و مدرن شده است. احمد محمود، ورود بیگانگان و چپاول نفت را دست مایه نغزی برای بیداری مردم در این رمان قرار داده است.

رویا یکی از مهم ترین عناصر رمان مدرن است. در درخت انجیر معابد - که تنها رمان مدرن احمد محمود است - این عنصر نقشی کلیدی دارد. در اوایل این رمان (صص 32-43) علمدار اول اسیر کابوس هایی می شود که آن ها را بیان کرده، علمدار نسل بعد آن ها را نقل و علمدار نسل سوم نوشته است. این خواب ها و رویاها دشوار و پیچیده اند و خواننده را به چالش می کشند. علاوه بر این، در صفحات 280-285 رمان رویایی از «مرد دیگر» بیان شده و در صفحات 336-337 رویای «سرمست بختیاری» آمده است که با مضمون کلی رمان (خرافه پرستی و باورهای مردم) سازگار می نماید. رویاهایی که بخش اصلی فصل نخست رمان را شکل می دهند، تاکنون چندان مورد مداقه و تحلیل منتقدان قرار نگرفته است. این مقاله می کوشد با تلخیص رویا به زبان خود نویسنده و با کمک روش فروید در تفسیر خواب و بر اساس اصل مهم ساخت گرایی تکوینی - که اجزای رمان بر اساس بافت کلی معنا می یابند - به تحلیل دقیق این رویاها بپردازد.

ادبیات اقلیمی ابزار مهمی در کشف سازوکارهای سنت ها، آیین ها و آداب و رسوم ملل مختلف در نظام اجتماعی است که هدف از آن، به دست آوردن اطلاعات جامعه شناسی، مردم شناسی و بررسی عناصر هویت ساز فرهنگی در درازنای تاریخ است. از این رو، بسیاری از مضامین عامه را می توان در ادبیات اقلیمی، ازجمله رمان درخت انجیر معابد جست وجو کرد. بنابراین، جستار حاضر با روش توصیفی تحلیلی، مسیله درخت پرستی و مولفه های ادب عامه را در این رمان مورد بررسی قرار داده است. نتایج تحقیق بیانگر آن است که احمد محمود درصدد پیوند میان بن مایه های اسطوره ای با باورهای عامه در این رمان بوده است و خویشکاری های شخصیت های رمان را در تقابل با طبیعت، به تصویر کشیده و نیز، نقبی به باورها و اعتقادهای مردم جنوب زده است.

1این مقاله آغازی برای ارائه سلسه مقالاتی، در ارزیابی آثار معماری ایران و جهان از منظر اسلامی است، برای تألیف کتابی در این مورد. ایتدا مقالۀ حاضر به موضوع تأثیر انحرافات فرهنگ ها بر معماری معابد و نیایشگاه​ها از منظر اسلامی می پردازد. بعد از مقدمه​ای در مورد دو نوع مکتب الهی و غیرالهی، دلایل و مجوز ارزیابی آثار معماری جهان را از منظر فرهنگ اسلامی توضیح می دهد. سپس مفهوم نیایش «حقیقی، تکوینی، تکاملی، و اختیاری» را توضیح داده و بر مبنای آن «نیایشگاه مناسب و مطلوب» را تشریح می نماید. در ادامه عناصر معناپذیرتر در معماری نظیر «ایده های فضایی و هندسی– تزئینات مناسب و نامناسب، سبک معناگرایی و نمادگرایی، رابطه نیایشگاه با زمینه ​های فرهنگی و اقلیمی» تشریح می شوند. در ارزیابی مساجد اصیل دوران اسلامی ایران مصادیقی نظیر «تبدیل آتشکده چهارطاقی به مسجدایزدخواست، مسجد جمعه اصفهان، مسجد امام اصفهان» به عنوان نمونه مطرح می شوند. در مورد مساجد غیراصیل و بدعت آمیز قبل و بعد از انقلاب اسلامی، مصادیقی نظیر «مسجد الجواد، مسجد دانشگاه تهران، مسجد الغدیر، نمازخانه موزه فرش تهران، مسجد ولیعصر در جنوب پارک دانشجو «طرح قدیم و جدید آن»، و «مصلی تهران» مورد ارزیابی قرار می گیرد. روش تحقیق در این مقاله «کل نگری و همه جانبه ​نگری» از منظر منابع و مبانی اسلامی است؛ بنابراین رویکرد آن هم کیفی است و هم کمّی؛ و رابطه ایده با پدیده را علت و معلولی می داند. منابع خطاناپذیر آن «قرآن و سنت معصومین(س)» و منابع خطاپذیر آن «عقل فردی و اجماع خبر​گان» است. اثبات گزاره های «عقلی» آن «استدلال منطقی» و گزاره های «نقلی» آن «تفسیری» از منابع معتبر است. نتایج این تحقیق کاملاَ نشان می دهد که «انحرافات اعتقادی و فرهنگی» چگونه بر «عملکردهای نیایشگران، رفتار و مراسم آنها و در نهایت در شاکله جزئی و کلی نیایشگاه» تأثیرات نامناسب و نامطلوب می گذارد.